گوسفند ژن دار چیست؟ بررسی ژن چندقلوزایی FecB در گوسفند
گوسفند ژن دار به گوسفندی گفته می‌شود که دارای یک یا چند ژن مطلوب باشد که می‌تواند یک صفت اقتصادی مهم را در آن بهبود دهد. در اصلاح نژاد گوسفند، یکی از مهم‌ترین اهداف استفاده از ژن‌های مؤثر، افزایش عملکرد تولیدمثلی و به‌ویژه افزایش نرخ تخمک‌گذاری و تعداد بره متولدشده است. یکی از شناخته‌شده‌ترین ژن‌های مؤثر بر چندقلوزایی، FecB یا Booroola fecundity gene است. این ژن با ژن BMPR1B ارتباط دارد و یک جهش مشخص در این ژن باعث افزایش نرخ تخمک‌گذاری در میش می‌شود. در نتیجه، احتمال تولد دوقلو و چندقلو افزایش پیدا می‌کند.
ژن FecB چیست؟
FecB یکی از مهم‌ترین ژن‌های شناخته‌شده مؤثر بر چندقلوزایی گوسفند است. این ژن با BMPR1B روی کروموزوم ۶ گوسفند ارتباط دارد و جهش معروف Booroola در این ژن، با تغییر اسیدآمینه Q249R همراه است.
اثر اصلی FecB در درجه اول بر نرخ تخمک‌گذاری است. به بیان ساده، میشی که حامل این ژن باشد، معمولاً در هر چرخه فحلی تعداد بیشتری فولیکول را به مرحله تخمک‌گذاری می‌رساند؛ بنابراین پتانسیل تولید دوقلو و چندقلو در او بیشتر می‌شود.
به‌طور کلی، میش‌های هتروزیگوت نسبت به میش‌های فاقد ژن تخمک‌گذاری بیشتری دارند و در میش‌های هموزیگوت این افزایش می‌تواند بیشتر باشد.
اما وقتی تعداد جنین و بره افزایش پیدا می‌کند، نیاز به مدیریت بهتر تغذیه، آبستنی، زایش، آغوزدهی و پرورش بره نیز بیشتر می‌شود. در برخی مطالعات درباره گوسفند ژن دار ، افزایش چندقلوزایی همراه با کاهش وزن تولد و رشد بره‌ها گزارش شده است.
بنابراین ارزش اقتصادی یک گوسفند ژن دار را نباید فقط با تعداد بره متولدشده سنجید؛ تعداد بره زنده، تعداد بره از شیرگرفته‌شده و وزن کل بره از شیرگرفته‌شده شاخص‌های مهم‌تری برای ارزیابی عملکرد واقعی گله هستند. در چنین شرایطی، تأمین جیره‌ای متعادل و مغذی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و استفاده از خوراک دام میکرونیزه می‌تواند به تأمین بهتر مواد مغذی مورد نیاز میش‌های آبستن و بره‌های در حال رشد کمک کند.
تاریخچه گوسفند ژن دار در ایران
ایران نیز در زمینه استفاده از ژن‌های مؤثر بر چندقلوزایی در گوسفند، به‌ویژه ژن FecB، سابقه قابل توجهی دارد.
تولد رویانا؛ نقطه عطف
در سال ۱۳۸۵، تولد «رویانا» به‌عنوان نخستین گوسفند شبیه‌سازی‌شده ایران، یکی از نقاط عطف مهم در فناوری زیستی دام در کشور بود.
برنامه FecB به گوسفند افشاری
برنامه انتقال ژن چندقلوزایی FecB به گوسفند افشاری در سال ۱۳۸۶ با مشارکت دانشگاه زنجان و بخش‌های مرتبط با جهاد کشاورزی آغاز شد. هدف از این برنامه، ترکیب ویژگی‌های مطلوب گوسفند افشاری با اثر ژن چندقلوزایی و ایجاد جمعیتی با پتانسیل بالاتر تولیدمثل بود.
تفاوت گوسفند هتروزیگوت و هموزیگوت چیست؟
وقتی درباره گوسفند FecB صحبت می‌کنیم، فقط دانستن اینکه حیوان «ژن‌دار» است کافی نیست. باید مشخص شود که حیوان هتروزیگوت است یا هموزیگوت.
گوسفند هتروزیگوت
هر گوسفند برای هر ژن، یک نسخه از پدر و یک نسخه از مادر دریافت می کند. میش هتروزیگوت یک نسخه از ژن FecB و یک نسخه از ژن معمولی را دارد: این میش از نظر ژنتیکی حامل ژن است و معمولاً نسبت به میش فاقد ژن، نرخ تخمک‌گذاری بیشتری دارد. از نظر اصلاح نژادی نیز یک حیوان هتروزیگوت می‌تواند ژن FecB را به نسل بعد منتقل کند.
اگر یک قوچ هتروزیگوت با یک میش فاقد ژن جفت‌گیری کند، به‌طور نظری حدود ۵۰ درصد از بره ها ژن FecB را دریافت خواهند کرد.
گوسفند هموزیگوت FecB
میش هموزیگوت دارای دو نسخه از ژن FecB است: در بسیاری از جمعیت‌ها، هموزیگوت‌ها بالاترین نرخ تخمک‌گذاری را در میان سه گروه ژنتیکی دارند و بنابراین پتانسیل چندقلوزایی گوسفند ژن دار نیز بیشتر است.
اگر یک قوچ هموزیگوت FecB با میش فاقد ژن جفت‌گیری کند، تمام بره‌های حاصل حداقل یک نسخه از FecB را دریافت خواهند کرد و از نظر این ژن هتروزیگوت خواهند بود.
آیا هموزیگوت همیشه بهتر از هتروزیگوت است؟
این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که دامدار باید درباره گوسفند ژن دار بداند. هدف اصلاح نژاد فقط افزایش تعداد بره در زمان زایش نیست. هدف نهایی باید افزایش تولید اقتصادی گله باشد.
ژن FecB می‌تواند تعداد تخمک‌گذاری و تعداد بره را افزایش دهد، اما افزایش تعداد جنین و بره، فشار بیشتری بر میش و بره‌ها ایجاد می‌کند. در مطالعات مختلف، کاهش وزن تولد و رشد بره‌ها در ارتباط با افزایش اندازه بستر گزارش شده است. همچنین شواهد درباره اثر مستقیم FecB بر بقای جنین یکسان نیست و نمی‌توان گفت که «هموزیگوت‌ها حتماً سقط بیشتری دارند».
بنابراین انتخاب بین هتروزیگوت و هموزیگوت باید بر اساس هدف اصلاح نژادی، شرایط تغذیه‌ای و جیره آبستنی سنگین ، مدیریت گله، ظرفیت پرورش بره و عملکرد واقعی گله انجام شود.
چگونه بفهمیم یک گوسفند ژن دار است؟
تشخیص دقیق ژنوتیپ FecB با مشاهده ظاهری حیوان امکان‌پذیر نیست. ممکن است یک میش دوقلو یا سه‌قلوزا باشد، اما این موضوع به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که حامل FecB است. از طرف دیگر، یک میش حامل ژن نیز الزاماً در هر زایش چندقلوزا نخواهد بود. روش مطمئن برای تشخیص گوسفند ژن دار ، آزمایش ژنتیکی و تعیین ژنوتیپ حیوان است.
با آزمایش DNA می‌توان مشخص کرد که حیوان:
– فاقد ژن FecB (++ )
– هتروزیگوت (B+)
– یا هموزیگوت (BB)
است.
برای این آزمایش نیاز به تهیه نمونه خون در لوله خون های ضد انقعاد است.
بیشتر بخوانید: سونوگرافی آبستنی در گوسفند
آیا گوسفند ژن دار برای هر گله‌ای مناسب است؟
نه لزوماً.
گوسفند ژن دار زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که گله توان استفاده از افزایش تولیدمثل را داشته باشد. اگر با افزایش چندقلوزایی، تعداد بره‌های متولدشده بیشتر شود اما به دلیل کمبود تغذیه، آغوز ناکافی، مدیریت ضعیف زایش یا ظرفیت پایین پرورش، تلفات بره افزایش پیدا کند، مزیت ژنتیکی FecB ممکن است به مزیت اقتصادی تبدیل نشود.
نتیجه‌گیری
گوسفند ژن‌دار، به‌ویژه گوسفند حامل ژن FecB، می‌تواند نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و بهبود عملکرد تولیدمثلی گله داشته باشد. این ژن با افزایش نرخ تخمک‌گذاری در میش، ظرفیت تولید دوقلو و چندقلو را افزایش می‌دهد؛ با این حال، ژن‌دار بودن به‌تنهایی به معنای عملکرد اقتصادی بهتر نیست. تعداد بره زنده، میزان بقا، رشد بره‌ها و وزن از شیرگرفته‌شده در کنار وضعیت تغذیه و مدیریت گله باید مورد توجه قرار گیرد.
برای انتخاب و استفاده اصولی از گوسفند ژن دار، تشخیص دقیق ژنوتیپ FecB از طریق آزمایش DNA اهمیت زیادی دارد. همچنین انتخاب بین دام‌های هتروزیگوت و هموزیگوت باید متناسب با شرایط و ظرفیت گله انجام شود. در صورتی که افزایش چندقلوزایی با تغذیه مناسب، مراقبت از میش آبستن، تأمین آغوز کافی و مدیریت صحیح بره‌ها همراه باشد، استفاده هدفمند از ژن‌های مؤثر می‌تواند به افزایش بهره‌وری و سودآوری گله کمک کند. در مجموعه گاش، بهترین مشاوره را برای استفاده از گوسفند ژن دار به شما ارائه خواهد شد.